La Victoire de Samothrace, grootste sculptuur in het Louvre!

Sinds 1884 kunnen bezoekers van het Louvre bovenaan de hoofdentrap een indrukwekkende sculptuur bewonderen met een hoogte van 2,75 meter, of 5,12 meter wanneer het volledige monument wordt gemeten: het is de grootste sculptuur die in het museum wordt tentoongesteld. De afgebeelde figuur, zonder hoofd en armen, is de Overwinning van Samothrace, ontdekt door Charles Champoiseau in april 1863 op het eiland Samothrace.

“Stenen mousseline” zo noemde Champoiseau het toen hij Napoleon III over zijn ontdekking informeerde. De sculptuur, van uitzonderlijke fijnzinnigheid, straalt een gevoel van buitengewone vurigheid en vitaliteit uit. Met haar basis die de boeg van een schip voorstelt, is het een echt antiek meesterwerk, dat de toeschouwer een majesteit doet ervaren die doordringt van kracht en uitnodigt om in de geschiedenis te duiken. Laten we er dus in duiken!

De voorstelling van een gevleugelde godin

De godin Nike – vertaald als Overwinning – werd traditioneel in de Oudheid voorgesteld als een gevleugelde vrouw. Hier is zij uit wit Parioos marmer gebeeldhouwd, gekleed in een lange tuniek van fijn weefsel, met een plooi onder de borst en vastgemaakt aan de schouders door twee banden. Het onderste deel van het lichaam is bedekt door een mantel waarbij het linkerbeen ontbloot blijft.

De talrijke drapeereffecten en de positie van de mantel, deels tot op de grond vallend en kort aan de achterzijde, suggereren een wens om de wind – of de beweging van de godin – voor te stellen. En niet zonder reden: de rechtervoet nauwelijks op de grond geplaatst en haar linkerbeen nog in de lucht en uitgestrekt, verraden dat de godin Nike zojuist neerstrijkt op de boeg van het schip waarop zij wordt voorgesteld. Zij loopt niet, maar heeft zojuist haar vlucht beëindigd. De armen zijn dus verdwenen, however de opgeheven rechterschouder onthult dat de rechterarm zijwaarts moet zijn uitgestoken of opgeheven. Wat de linkerarm betreft, geen enkele aanwijzing stelt ons in staat om ons de positie ervan voor te stellen.

De betekenis van het geheel komt ongetwijfeld overeen met een dankbetuiging aan de Grote Goden na een zeeslag. De rechterarm kon een groet richten aan de menigte, terwijl de linker mogelijk een trofee van de zeeslag uit die tijd kon vasthouden: een stylis, een soort mast van het vijandelijke schip.

De basis, van witgeaderd grijs marmer, komt uit de groeven van Lartos, op Rhodos. Gevormd als een lang, slank oorlogsschip uitgerust met een ram, is zij bedekt met de voorstelling van een gevechtsdek waarop het standbeeld staat. Aan de zijkanten zijn roeibakken en twee rijen roeibankjes zichtbaar.

Een complexe identificatie

De precieze context van de creatie van de Overwinning van Samothrace is moeilijk te bepalen: in de 2e en 3e eeuw v.Chr. waren zeeslagen talrijk in dit deel van de wereld. De Macedoniërs en de Syrisch-Egyptenaren stonden zo tegenover de Egyptianen en later de Rhodiers, voor de dominantie van de Egeïsche Zee.

Als de datering onzeker blijft, is een aanwijzing mogelijk voor ons achtergelaten op een tetradrachme van de Macedonische generaal Demetrius Poliorcetes: het voorgestelde monument zou dat van Samothrace kunnen zijn. Hieruit kan men zich voorstellen dat de betreffende slag die van Cypriotisch Salamis is, aan het einde waarvan de Egyptische koning Ptolemaeus I in 306 v.Chr. werd verslagen.

Voor de Duitse archeoloog Otto Benndorf zou de Overwinning van Samothrace dateren van het einde van de 4e eeuw v.Chr. en zou zij gebeeldhouwd zijn door een leerling van Scopas. Dit is slechts een hypothese die veel specialisten sceptisch laat, aangezien geen werk van deze omvang elders is gevonden. Aan de andere kant zijn allen het erover eens dat er een gelijkenis wordt gevonden tussen de Overwinning van Samothrace en het altaar van Pergamon dat in Dublin wordt bewaard, vooral in de wijze van het beeldhouwen van de bas-reliëfs. Aangezien onze sculptuur geen zichtbare handtekening biedt afgezien van een summier fragment, blijft het mystery onopgelost.

Een emblematische cultusplaats van de Griekse wereld

De vindplaats van de Overwinning van Samothrace is op zichzelf al een curiositeit: het heiligdom van de Grote Goden, een van de belangrijkste panhellense heiligdommen, op het eiland Samothrace. Gelegen in de onmiddellijke nabijheid van de gelijknamige stad, handhaaft het niettemin zijn onafhankelijkheid: afgezanten van de stad werden ernaar toe gestuurd tijdens belangrijke gebeurtenissen.

De cultus die op Samothrace werd beoefend, werd in de gehele Griekse wereld erkend, en veel belangrijke figuren werden daar ingewijd: Herodotus, de koningen van Sparta, voorname Atheners. Plato en Aristophanes maken er ook melding van in hun geschriften.

Het heiligdom gaat vooraf aan de komst van de Grieken op het eiland (in de 7e eeuw v.Chr.), en de vereerde godheden zijn voornamelijk chthonisch en gegroepeerd rond een centrale figuur, de Grote Moeder – een vrouw voorgesteld met een leeuw naast haar op Samothrace-munten. Zij wordt gelijkgesteld aan de Trojaanse Moedergodin van de berg Ida, evenals aan de Griekse vruchtbaarheidsgodin Hestia. De namen van de aanwezige godheden zijn geheim – het was verboden ze uit te spreken in de profane wereld – en hun aard blijft grotendeels raadselachtig. Die van de Grote Moeder is ons onthuld door Herodotus: Axiéros, wat “De Waardige” betekent.

Andere aanwezige godheden zijn door de Grieken geassocieerd met hun eigen Goden, om hen op deze bijzondere plaats te vereren. Zo werden Hecate en Aphrodite, onder de naam Zerynthia, afgescheiden van de cultus van de Grote Moeder om door de Grieken te worden vereerd. Kadmylos, echtgenoot van Axiéros, werd gelijkgesteld aan Hermes. Hij wordt begeleid door mannelijke demonen, de Kabiren, waarschijnlijk aan de oorsprong van de legendarische helden die de mysteries van Samothrace oprichtten en voor de Grieken de Dioscuren werden, beschermers van zeelieden. Ten slotte behoort een paar onderwereldse Goden, geïdentificeerd met Hades en Persephone, mogelijk niet tot het oorspronkelijke pre-Griekse pantheon.

De Overwinning van Samothrace wordt, binnen dit geheel, beschouwd als een offer dat aan de Gode Goden werd gemaakt uit dankbaarheid voor een zeeslag. De wijding is waarschijnlijk Rhodisch in plaats van Macedonisch, als men de oorsprong van de marmeren blokken mag geloven die met name de boeg van het schip vormen.

De laatste restauratie van de Overwinning van Samothrace vond plaats in 2014, zonder dat de sculptuur meer dan enkele tientallen meters werd verplaatst: moet worden gezegd dat de godin en haar basis bestaan uit niet minder dan 200 marmeren blokken, voor een gewicht van 29 ton! De emotie blijft intact wanneer men haar aanschouwt, majestueus de bezoeker verwelkomend zoals voorheen de pelgrims. Bezoek haar persoonlijk, verwondering gegarandeerd!